Obserwatorium im. A.F. Philipsa

DLACZEGO WARTO?

Co czeka na miejscu.

Na skraju Stadswandelpark w Eindhoven stoi niewielki biały budynek zwieńczony zieloną kopułą. W ciągu dnia łatwo minąć go bez większego zainteresowania, ale wieczorem miejsce nabiera zupełnie innego charakteru. Wystarczy, że kopuła zacznie się obracać, a znajdujący się pod nią teleskop zostanie skierowany w stronę nieba.

To Dr. A.F. Philips Observatorium – publiczne obserwatorium astronomiczne działające w Eindhoven od 1938 roku. Nie jest częścią wielkiego centrum nauki ani nowoczesnym planetarium pełnym ekranów. To prawdziwa, historyczna stacja obserwacyjna, w której nadal można stanąć przy teleskopie i na własne oczy zobaczyć kratery Księżyca, pierścienie Saturna albo księżyce krążące wokół Jowisza.

Historia tego miejsca zaczęła się od grupy mieszkańców zainteresowanych pogodą i astronomią. Członkowie Eindhovense Weer- en Sterrenkundige Kring chcieli stworzyć obserwatorium dostępne nie tylko dla zawodowych naukowców, ale również dla zwykłych mieszkańców miasta. Realizacja pomysłu stała się możliwa dzięki wsparciu Antona Philipsa, jednego z najważniejszych ludzi w historii firmy Philips. To właśnie od jego nazwiska pochodzi nazwa obserwatorium.

Budynek powstał w latach 1936–1937 według projektu Louisa Kalffa, architekta i projektanta mocno związanego z Philipsem. Kamień węgielny położył książę Bernhard w obecności księżniczki Juliany, a oficjalne otwarcie odbyło się w styczniu 1938 roku. Eindhoven rozwijało się wtedy jako miasto techniki, przemysłu i nowych wynalazków, dlatego obserwatorium doskonale pasowało do jego charakteru. Pokazywało, że nauka nie musi pozostawać zamknięta w laboratoriach i może być dostępna dla każdego, kto jest ciekawy świata.

Sam budynek zaprojektowano znacznie uważniej, niż może się wydawać na pierwszy rzut oka. Cylindryczny kształt, grube ściany i sposób osadzenia teleskopu miały ograniczać wpływ wiatru, ciepła oraz drgań na prowadzone obserwacje. Nawet podłoga w sali pod kopułą została wykonana w taki sposób, aby kroki odwiedzających nie przenosiły drgań na instrument.

W środku znajdują się cztery okrągłe poziomy połączone schodami biegnącymi wokół centralnej części budynku. Na dole mieściła się kiedyś pracownia optyczna, w której można było testować elementy o długiej ogniskowej. Obecnie pomieszczenie służy do prezentacji i spotkań poświęconych astronomii. Wyżej znajduje się między innymi dawna pracownia obserwatorów, a na samym szczycie – najważniejsza część całego obiektu, czyli sala teleskopu.

Pod obracaną kopułą stoi teleskop zwierciadlany systemu Newtona. Jego tuba ma około 3,5 metra długości, a główne zwierciadło 40 centymetrów średnicy. Instrument został zaprojektowany przez członka lokalnego stowarzyszenia astronomicznego i zbudowany w zakładach Philipsa. Pierwsze zwierciadło wykonali i wypolerowali sami członkowie organizacji. Choć teleskop był przez lata modernizowany, duża część jego mechanizmu nadal pochodzi z początkowego okresu działalności obserwatorium.

Kopułę można obracać, a znajdująca się w niej szczelina otwiera widok na wybrany fragment nieba. W zależności od pory roku, pogody i aktualnego położenia obiektów można zobaczyć przez teleskop kratery oraz pasma górskie na Księżycu, pierścienie Saturna, księżyce Jowisza, gromady gwiazd, mgławice, a przy sprzyjających warunkach także odległe galaktyki.

Nie należy jednak oczekiwać obrazu wyglądającego jak kolorowe fotografie wykonywane przez teleskopy kosmiczne. Podczas obserwacji na żywo odległe obiekty są zazwyczaj znacznie subtelniejsze. Saturn może być niewielki, ale jego pierścienie są naprawdę widoczne. Na tarczy Jowisza można dostrzec pasy chmur, a ustawione obok planety jasne punkty okazują się jej największymi księżycami. Największe wrażenie robi świadomość, że nie ogląda się nagrania ani przygotowanej wcześniej grafiki. To światło, które w tej chwili wpada do teleskopu.

Oczywiście Eindhoven jest dużym i mocno oświetlonym miastem, dlatego warunki nie są takie jak na odludnej pustyni czy wysoko w górach. Mimo to teleskop nadal pozwala obserwować wiele jasnych i interesujących obiektów. Dużo zależy od zachmurzenia, przejrzystości powietrza oraz tego, co akurat znajduje się nad horyzontem. Astronomia nie działa według stałego programu i właśnie dlatego każda wizyta może wyglądać trochę inaczej.

Przy dobrej pogodzie prowadzone są także obserwacje Słońca przy użyciu odpowiednich filtrów i osobnego teleskopu słonecznego. Można wtedy zobaczyć plamy słoneczne, a czasem również protuberancje i strukturę powierzchni naszej gwiazdy. Nigdy nie należy próbować takich obserwacji samodzielnie bez profesjonalnego zabezpieczenia – skupione przez zwykły teleskop światło może w ułamku sekundy trwale uszkodzić wzrok.